باز هم از حوض آبدستخانه
زیرزمینی مسجد جامع ترشیز( = کاشمر):
(تنها سند۱۱۰۰ساله ثبت شده
درکتاب احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم
که گویا مند ترشیز بودن کاشمر می باشد. )
در اوایل زمستان ۸۵ در گفتگو تلفنی با مسئولین سازمان حفظ و احیای آثار
تاریخی میراث فرهنگی خراسان از جمله آقای زنگنه کارشناس این سازمان
در خصوص کشف و معرفی حوض مسجد جامع ترشیز در صحن مسجد
جامع کاشمر ایشان میگفت حوض زیرزمینی مسجد جامع کاشمر با توجه
به اینکه خود مسجد جامع به ثبت رسیده است نیاز به هیچگونه ثبتی
ندارد و نامبرده دلیل می آورد که در مشهد خواسته اند صحن های حرم
امام رضا را جداگانه به ثبت برسانند ولی با این موضوع موافقت نشده
است چون مسئولین بالادست میراث فرهنگی گفته اند که صحن ها
زیرمجموعه حرم به ثبت رسیده هستند و نیاز به ثبت ندارند. بنده
در آن تاریخ به آقای زنگنه عرض کردم که میان حرم امام رضا و صحن هایش
با مسجد جامع کاشمر با حوضش تفاوت از زمین تا آسمان است. یعنی از
آنجا که حرم امام رضا قدیمیتر از صحن های آن است وساختمان کهنتری
نسبت به صحن ها دارد پس استدلال زیرمجموعه بودن صحن ها درست و
دلیلی برای ثبت مجدد صحن ها در میراث وجود نخواهد داشت ولی این
ویژگی در مسجد جامع کاشمر( ترشیز) وارونه می شود یعنی این حوض
زیرزمینی مسجد جامع است که ساختمان کهنتری نسبت به ساختمان
کنونی مسجد دارد. زیرا همانگونه که در نگارنگ سنگ یادبود بنای
مجدد مسجد در بالا می بینید ساختمان مسجد که بر اثر زلزله یا هجوم
ترکان و مغولان و بربران با خاک یکسان شده بود در قرن ۱۲ قمری
تجدید بنا شده است. در حالی که حوض زیرزمینی به علت واقع بودن
در زیرزمین از شر زمینلرزه ها و تمدن لرزه های وحشیان در امان و
پنهان مانده است. این پنهان ماندگی و در امان ماندگی از چشم
مورخان و نویسندگان و اقتباس نویسان معاصر نیز روی داده است
به طوریکه هیچ کدام متوجه این حوض زیرزمینی که مقدسی به
آشکارگی در ۱۱۰۰ سال پیش از آن یاد کرده است نشده اند.
پس بنا به این دلایل و شواهد لزوم ثبت جداگانه این حوض
احساس می شود. زیرا با توجه به قدمت کهنتر آن نسبت به
مسجد دیگر حوض از نظر میراث فرهنگی زیرمجموعه
مسجد محسوب نخواهد شد. بلکه ردیف ثبت جداگانه ای در
دفتر میراث فرهنگی کشور برای تاریخ کهن خود می طلبد.
متاسفانه با وجود سه چهار سال مکاتبه و نامه نگاری ، هيچ
گونه اقدامي تاكنون از سوي ميراث فرهنگي براي احيا بازسازي و ثبت
و معرفي اين اثر تاريخي كه حكم شناسنامه اي منحصر به فرد
را در اثبات ترشيز بودن كاشمر دارد ، صورت نپذيرفته است.
وهمانگونه كه درعكس ميبينيد آشغال و زباله جاي آب در حوض
پر شده با سيمان را همچنان گرفته است. در حاليكه اگر در كشوري
ديگر اينچنين كشف دست نخورده اي معرفي مي شد باري به طور
حتم سريعاً نسبت به تخليه حوض باستاني از سيمان و گشايش پلكان
ديگر اين حوض زيرزميني كه در عكس تيغه نيمه كاره جلو آن
ديده مي شود، اقدام مي كردند. ولي باري ميراث خورهاي فرهنگي
كشور كنوني چندان حال و رمقي به اينكارها ندارند. هر چند سهم
مردم كاشمر نسبت به ساختمان سازمان ميراث فرهنگي كشور
كه كمتر از يك دهه قبل به بهاي ۵۰ ميليارد تومان خريداري شد
بيشتراست از مردم ديگر شهرستانهاست. چون مردم كاشمر
به قيمت بي توجهي به ميراث بهاي گزافي را بابت به ريز
به پاشهاي ميراث خورها پرداخته اند. حتی کاریز سلطانیه که افزون بر آب
حوض ؛ آب شرب شهر را نیز تامین می کرده خود نیاز به احیاء و ثبت دارد.
زیرا این قنات با سی پل معروف و منحصر به فردش هنوز آب دارد. ولی برخی
مالکین سودجو برای اینکه بتوانند زمینهای آن را بفروشند اقدام به پر کردن چاههای
کاریز نموده اند.
سنگ نبشته مسجد جامع کاشمر که بازسازی مسجد ترشیز را
نزدیک به ۲۲۳ سال پیش واگو می کند.
تنها بقایای ماشین خانه
خیابان خاکی کاشمر
زمینهای میان دو کوچه ۱۵ خرداد ۱۴ و ۱۶
که با ویرانی ماشینخانه ٬ جای آن آدمخانه ساخته اند.
یاد سر در تاریخی آن به نیکی
در زیر نگارنگهایی از آب انبار حج رضا قلی خان
واقع در نبش مدرس ۵ می بینید.
همانگونه که پیداست این بنا در حال ویرانی است
آب انباری بزرگ و خوش پیکر راهرو ورودی آن از زیر
دو مغازه خیاطی و نجاری می گذرد و به آب انبار
می رسد چنانکه قدیمی ها می گویند در کف این آب انبار
سرب کار گذاشته بوده اند تا آب آن خنک شود. و آب بخش
بزرگی از کاشمر را تامین می کنند این ملک اوقافی و در اثر
عدم توجه اوقاف و میراث فرهنگی در حال نابودی و کشیدن
آخرین نفسهای حیات خود است. گویا روح حج قلی رضا خان
از فرط نگرانی در فضای این آب انبار به روح اوقافیان و میراثیان
صلوات می فرستد و شاید اوقاف با عدم رسیدگی به این بنای
باستانی انتظار فرو ریختن آن را می کشد تا به جای آن پاساژی
بر حج رضا قلی خان بر افرازد. !
